Оюутолгойн зээлийн хүүг бууруулах боломжтой байсан өмнөх хугацаа нь 2018 он. Тухайн үед Г.Занданшатар ЗГХЭГ-ын даргаар ажиллаж байв. “Рио”-гийн талтай идэвхтэй уулзаж, хэлэлцэж байсан ч үр дүнд хүрээгүй. 2018.10.10-нд “Оюутолгойн гэрээг ашигтай болгох таван чиглэлд тохиролцоонд хүрлээ” хэмээн Г.Занданшатар ЗГХЭГ-ын дарга байхдаа мэдээлсэн ч яагаад ч юм хэлэлцээр үр дүнд хүрээгүй. 2018 онд Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг шалгах ажлын хэсгийн ахлагчаар ажиллаж байсан УИХ-ын гишүүн О.Баасанхүү “Г.Занданшатар ажлын хэсгийн өмнүүр орж, ‘Рио Тинто’-той очиж уулзаад, сөгдөж мөргөөд яваад байна” гэж мэдэгдэж байв. Мөн гишүүд “Рио Тинто” Засгийн газарт шахалт үзүүлээд эхэлсэн” гэж ч удаа дараа мэдэгдсэн байдаг. Түүнээс хойш 7 жилийн турш бид зээлийн хүүгээ тооцуулсаар ирлээ. 

Оюутолгойн зээлийн хүүг бууруулах боломжит 7 жилийн хугацаа бүрд Г.Занданшатар Засгийн газрын чухал албан тушаал хашиж таардаг нь ч сонин. Саяхан болсон нээлттэй сонсголын үеэр УИХ-ын гишүүн Э.Болормаа “2018 онд зээлийн хүүг бууруулах хэлэлцээр хийж чадаагүй, эс үйлдэхүй гаргасан хүмүүст яагаад хариуцлага хүлээлгээгүй”-г хөндсөн удаатай. Монголчууд хүртэх ёстой ашиг авах хугацаа ийнхүү хойшилсонд яагаад хариуцлага яригдахгүй байна вэ?

УИХ-аас 1992 онд Үндсэн хуулийг баталж, тэр жилийнхээс хойш УИХ-ын есөн сонгуулийн ард гарсан. Мөн, 1993 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн найман сонгуулийг явуулсан байна. 

Энэ хоёр сонгууль циклээрээ эхлээд УИХ-ын сонгууль, дараа жил нь Ерөнхийлөгчийн сонгууль болдог байсан. Харин Үндсэн хуулийн 2019 оны өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн бүрэн эрхийг зургаан жилийн хугацаатай болгосноор анх удаа УИХ-ын 2028 оны сонгуулийн өмнөх жил Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байна. 

Ерөнхийдөө, УИХ-ын сонгуульд ялсан нам нь Ерөнхийлөгчийн сонгуульд амжилт гаргах магадлалтай ч манай нөхцөлд сөрөг хүчнээс голдуу сонгогддог талтай. УИХ-ын 1992 оны сонгуулиар тухайн үеийн МАХН 76 суудлын 70-ыг авч үнэмлэхүй ялада байсан. Ерөнхийлөгчийн 1993 оны сонгуулиар МҮАН, МСДН-ын эвслээс нэр дэвшсэн П.Очирбат ялсан. 

УИХ-ын 1996 оны сонгуулиар МҮАН, МСДН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 50 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 1997 оны сонгуулиар МАХН-аас нэр дэвшсэн Н.Багабанди ялсан. УИХ-ын 2000 оны сонгуулиар МАХН 72 суудал авч ялаад, дараа жил нь Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар намынх нь Н.Багабанди хоёр дахь удаагаа ялсан. УИХ-ын 2004 оны сонгуульд МАХН 36 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 2005 оны сонгуулиар МАХН-аас нэр дэвшсэн Н.Энхбаяр ялалт байгуулсан. УИХ-ын 2008 оны сонгуульд МАХН 45 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 2009 оны сонгуульд АН-ын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж ялалт байгуулсан. УИХ-ын 2012 оны сонгуульд АН 34 суудлаар ялж, дараа жил нь тус намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж хоёр дахь удаагаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. УИХ-ын 2016 оны сонгуульд МАН 65 суудлаар үнэмлэхүй ялж, Ерөнхийлөгчийн 2017 оны сонгуульд АН-ын нэр дэвшигч Х.Баттулга ялсан. УИХ-ын 2020 оны сонгуульд МАН 62 суудал авч мөн л үнэмлэхүй ялсан. Ерөнхийлөгчийн 2021 оны сонгуулиар тус намын нэр дэвшигч У.Хүрэлсүх олонхын санал авч ялалт байгуулсан. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа 2027 онд дуусгавар болно. Түүний дараа жил УИХ-ын сонгуультай. Тэгвэл, өдгөө “…Ерөнхийлөгчийн 2027 оны сонгуульд том намуудаас хэн хэн нэр дэвших вэ” гэдэг таавар улс төрийн хүрээнд газар авч байна. Энэ сонгуулийг сонирхож буй кандидатууд ч бэлтгэлээ базаагаад эхэлсэн тухай яригдаад уналаа. Юутай ч, АН-аас урьд нь яригдаад байсан олон нэр дэвшигчээс одоогоор УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг, Лу.Гантөмөр нар “…2027 онд үзвэл үзье” гэж шийдэл гаргаад байгаа гэх мэдээлэл байна. Түүнээс гадна, АН-ын даргаар сонгогдсон О.Цогтгэрэлийн өмнө хашиж байсан, одоо “давхар дээл” болгочихоод байгаа УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргын албан тушаалд ойрын үед өөр гишүүн сонгогдохоор болжээ. Саяхан “…МАН-ын дарга Н.Учрал УИХ-ын дарга болсон учир АН-ын дарга О.Цогтгэрэл УИХ дахь бүлгийн дарга хэвээрээ үлдэхээр болжээ” гэсэн мэдээлэл тарсан. Харин тус намынхан ярилцаад АН-ын дарга, УИХ дахь бүлгийн дарга хоёрыг нэг хүнд байх нь зохимжгүй гэж үзсэн бололтой. Цаашлаад, УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргад УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин Ж.Батсуурь хоёр нэр дэвшиж өрсөлдөж магадгүй юм байна. Түүнчлэн АН-ын генсекийн албан тушаалд тун удахгүй сэлгээ орж мэдэхээр сонсогдлоо. Уг албан тушаалд нэлээд хэдийнээс нэр нь дуулдсан улс төрийн нэлээд туршлагатай улстөрчийг томилохоор тохирсон байна.  

-УИХ-аас Ерөнхий сайдыг томилдог. Ерөнхий сайд сайд нараа Ерөнхийлөгчид танилцуулж, дараа нь УИХ-д танилцуулаад танхимаа бүрдүүлдэг. Энэ бол Үндсэн хуулиар Ерөнхий сайдад олгосон бүрэн эрх нь. Гэтэл Сангийн сайд нь Боловсролын сайдаа хажуудаа суулгаж байгаад багшийн цалинг их мэтээр худлаа зарладаг. Энэ нь өөрөө засгийнхаа эсрэг зүйлийг гал болгох хэмжээний асуудал болж байна. Дээрээс нь намрын намарт шатахууны асуудал үүсч л байдаг мэт, тэрийгээ иргэдээс боллоо гэж ярьж байгаа нь харамсалтай. Бүр шатахууны хомсдолыг үнэнээр нь сурвалжилсан хэвлэл мэдээллийг хуулийн байгууллагаар айлгах санаатай. Энэ хүхэртийн хөндий болсон хотод түгжирсэн ч гэсэн ажил, амьдралаа төлөвлөөд амьдрах гэхээр коммунистууд ингээд иргэдээ улам доромжлоод, юу ч гэж худлаа ярьж болох юм шиг хазааргүй морь шиг зүтгээд байна.

-Тэгээд хэвийн болсон зүйл нь хаана байна. Одоо хэвийн олголттой боллоо гээд өдөр болгон юу ч болоогүй мэт хоосон инээж байгаад худлаа ярьдаг сайдтай байж хэрхэвч таарахгүй. Бид ардчилсан парламенттай улсад амьдарч байна. Бурхан залсан биш, болохгүй байгаа сайд нарыг өдөр болгон сольсон ч яадаг юм.

Европоор дүүрэн яаж засгаа огцруулж, сольж болдгийг харуулж буйг харж байгаа биз дээ. Машин лизингээр авахдаа энэ коммунистуудаас зөвшөөрөл авна гэж тэнэг юм ярьсан. Одоо бензин олдохгүй байна гэж хэлсэн хэвлэлийг хуулийнхнаар далайлгаж айлгах юм гэнэ. Битгий давар. Одоо ажлаа өг, эдгээр сайд нар. МАН энэ парламентад 68 гишүүнтэй. 100 жилийн түүхтэй коммунист нам биз дээ. Одоо ажлаа хийж чадахгүй байгаа сайд нараа буулгаад дараагийн сайд нь ажил хий. Попролгүй, туршилт хийхгүй ажил хий.

-Цалин нэм гэж шаардаж байгаа шаардлагыг бүрэн дэмжиж байгаа. Монгол бол цалингаа нэмж чадахгүй ядуу хоосон улс биш. МАН-ын цагаан байраар дүүрэн авлигачид сууж байна. Улс төрд хоосон орж ирсэн цагаас нь өнөөдөр ямаршуу амьдарч байгаа бүх албан тушаалтнуудаа шалгахад цалингийн нэмэгдлийг дэлхийн дундаж түвшинд хүргэх бүрэн боломж бий.

-АТГ ажлаа хийхгүй байна. 180 орноос 114-т Монгол Улс явж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, 100 хувийн үнэлгээнээс 30 хувь буюу “F” ч авч чадахгүй нойлын ногоон тэг гэдэг шиг авлигадаа идэгдсэн орон болсон байна. Дээрээс нь манайд өөрөө төрөөс төрсөн тэрбумтан, араас нь ах дүүс нь тэрбумтан. Одоо бүр үеэл хаяалаараа төрөөс шимэгчлэн тэрбумтан болсон арми байна. Энэ бүгдийг Авлигатай тэмцэх газар шалгаач. Иргэд энийг л хүсч байгаа.

-МАН-ын 300 мянган гишүүн, дэмжигчид нь хүртэл энэ шударга бус байдлыг үзэн ядаж, өөрсдөө өөрсдийнх нь үр хүүхэд энэ нийгмийн золиос болж байгаагаа анзаарч байгаа байх. 2016 оноос 2024 он болтол үнэмлэхүй олонх хяналтгүй байсны гор одоо хоёр хуваагдаад нүүрсчин авлигачин мөн биш гэж хэрэлдээд сууж байгааг харж байна.

-Цалин нэмэх боломж олон байгаа. Энэхүү боломжуудын нэг нь энэ олон төрийн өмчит аж ахуйн нэгжээ хувьчлаад цалингаа нэм, хөрөнгө оруулалтаа ч нэм. Засаг ч илүү ачаанаасаа сална. Жишээ нь, Төрийн банк. Төр арилжааны банкуудтай өрсөлдөж яах гэж байгаа юм бэ. Учир нь МАН-ын хамаарал бүхий цүнхчид, дарга нарын үеэл, хаяал битүү шимэгчлэн тэнд сууж байна. “Хийх хүнд арга нь олдоно, хийхгүй хүнд шалтаг олдоно” гэгчээр зүгээр суугаа сайд нар ажлаа хийж чаддагт нь өг. Хийхгүй гээд шалтаг тоочоод худлаа хэлээд, ичихгүй ширэн нүүрлээд байгаа сайд нарыг цөөнхийн, хяналт тавих гишүүд бид яах ч гэж аргадах юм. Ажлаа хийтэл нь солиод байх хэрэгтэй.

Тэрээр "Эрүүл мэндийн салбарын эмч, багш нар Монгол Улсын дундаж давхаргаас доош орчихсон байгааг өнгөрсөн долоо хоногт Ерөнхий сайдад танилцуулсан.  

АН-ын бүлэг өнөөдөр ээлжит бусаар хуралдлаа. Бид зарчмын хувьд мэдэгдэл гаргахаар болсон.

Нэгдүгээрт, АН-ын бүлэг Үндсэн хуулиа дээдлэн ажиллана.

Хоёрдугаарт, 10 дугаар сарын 22-нд гарсан Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрч, биелүүлж ажиллах нь зүйтэй гэсэн зарчмын байр суурьтай байгаа" гэв. 

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Гучин наймдугаар зүйлийн2 дахь хэсэгт заасан төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийнхүрээнд Засгийн газар төрийн захиргааны төв байгууллагыгшуурхай удирдаж, хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх аргахэмжээ авах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг.

Иймд Засгийн газрын үйл ажиллагааны тасралтгүй, шуурхай байдлыг хангах үүднээс Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдыг томилох асуудлыг 2025 оны аравдугаар сарын 02-ны өдөр Улсын Их Хуралд танилцуулж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Гучин есдүгээрзүйлийн 4 дэх хэсэгт заасан бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэхийг Ерөнхий сайд Г.Занданшатар албан бичигтээ хүссэн байна.

Гэхдээ, түүнээс өмнө “...Намынхаа дотоод зохион байгуулалтыг сайтар тогтож, сонгууль угтсан улс төрийн ямар арга барилаар ажиллах вэ” гэдэг дээр чамбайхан бодлого гаргах ажил О.Цогтгэрэлийн өмнө байна. Анхнаасаа л байсан, АН-ын бараг имиж шахуу болчихсон олон фракцынхаа эв зүйг олох л түүнд хамгийн хэцүү нь байх болов уу. Учир нь, намын даргаар дөнгөж сонгогдонгуут л фракцууд нь энд тэндээс нь гомдол чирэгдэл гаргаад эхэлж буй бололтой. О.Цогтгэрэлийг “...С.Баярцогтын үгнээс гарахгүй байна. “Тэсо” дээрээ, бас “Скай гарден” хавиар зөвхөн түүнтэй л уулздаг боллоо. Мөн, “Од” фракцынхан ч ийм уулзалтуудад орж, намын шинэ даргад нөлөөтэй байна” гэх яриа фракцуудаас нь гаргах болов. Түүнчлэн, “...О.Цогтгэрэл 2027 онд С.Баярцогтыг Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлж, Лу.Гантөмөрийг Бүлгийн дарга болгоно. “Нэг Монгол”-д генсекийн суудлыг үлдээж, Н.Ганибалыг хэвээр байлгана гэж амласан” гэлцэж байна.

Ер нь бол, АН-ын сая болсон дотоод сонгуульд С.Баярцогт ихээхэн үүрэгтэй ажилласан. Хэрэв тэр “улс төрийн зураг”-ийг сайн гаргаж ажиллаагүй бол АН-ын даргын сонгууль нэлээд хэл амтай, ер нь л гацаа саад ихтэй болох байв. Наад зах нь, АН-ын залуус “...Үндсэн дүрмээ шинэчилж байж намын даргыг сонгоно” гээд гацаачихна. Үүнээс гадна, О.Алтангэрэл, Ч.Лодойсамбуу гээд эвгүй өрсөлдөгчид гарч ирж, санал хуваагаад 1-2 өдрийн биш нэг намаржингийн ажил болгох байсан ч байж мэдэх юм. С.Баярцогт л энэ бүх галаас эвтэйхэн тойруулаад АН-ыг маш их эв нэгдэлтэйгээр харуулж байгаад шинэ даргатай болгосон. Тэр утгаараа, тэрээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2027 оны ээлжит сонгуульд АН-аас нэр дэвшихэд гайхах зүйлгүй юм. Гэвч, аль хэдийнээс Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээр яригдсан Н.Алтанхуяг, Х.Тэмүүжин, Лу.Гантөмөр, С.Ганбаатар, Б.Пүрэвдорж нар бас бий. Удахгүй энэ асуудлаар АН-ынхан дотроо “зөвшилцөх” шаардлага үүснэ. Түүнээс өмнө, “...О.Цогтгэрэлийн хашиж буй УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргын албан тушаалд хэн очих вэ” гэдэг дээр нэлээд яриа хөөрөө болох шинжтэй байна. АН-д явж буй дээрх албан бус мэдээллээс харахад, О.Цогтгэрэл дарга нь болохоор АН-ын хуучин дарга Лу.Гантөмөрт УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргын албаа амлачихсан юм байна. Харин АН-ын 40 гаруй гишүүн намынхаа даргын “санал”-ыг зөвшөөрөх эсэх нь бүрхэг юм. Фракц болгон нь энэ албан тушаалд амбицалж таарна. Тиймээс, АН даргаа шинээр сонгоод амар амгалан болчихгүй, дотооддоо наашаа цаашаа болох олон асуудал байна гэсэн үг.

Тэгвэл Хөгжлийн банкнаас зээл авсан ч төлөлгүй луу унжиж яваа улстөрчийн нэг нь УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар аж. Учир нь тэрбээр багийн найз Х.Энхсайхантайгаа нийлж “Мон лаа” ХХК-аар дамжуулан 2014 онд Хөгжлийн банкнаас 7.5 тэрбум төгрөгийн зээл авчээ. Энэхүү зээлийг  2017 оны арванхоёрдугаар сард бүрэн төлж дуусгахаар гэрээнд заасан байсан аж. Гэвч зээл төлөгдөлгүй явсаар эцэстээ чанаргүй зээлийн ангилалд шилжсэн. Хөгжлийн банкнаас зээл аваад төлөөгүй зээлдэгч нарын асуудлаар УИХ-аас нээлттэй сонсгол зохион байгуулж, гэрч нарыг оролцуулахад одоогийн Шадар сайд Т.Доржханд оролцож, ямар үндэслэлээр “Мон лаа” ХХК-д зээл олгосон талаар тайлбар хийсэн. Шадар сайд Т.Доржханд “ УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар “Чи Сангийн яаманд ажиллаж байсан хүн,  Хөгжлийн банкнаас “Монлаа” ХХК-д зээл гаргуулахад туслаач. Багийн найзын маань компани байгаа юм” гэж гуйсан. Тухайн үед ХҮН намын шугамаар С.Ганбаатар бид хоёр ойр харилцаатай байсан. Би С.Ганбаатарын гуйлтаар Сүхбаатарын талбайн баруун талын МҮЭХ-ны барилгад байрлах “Монлаа” ХХК-ийн оффист Х.Энхсайхантай уулзсан. Тэр үед Х.Энхсайхан “Уг нь бид хоёр Хөгжлийн банкнаас зээл авахаар зохицуулчихсан байсан юм. Гэтэл удаад байна. Энэ мөнгийг л авчихвал бид хоёр гоё болох гээд байна” гэж хэлж байсан. Түүнээс хойш юу болсныг мэдэхгүй. Гэхдээ би тэр хоёрт туслаагүй. Энэ тайлбараа би хууль хяналтын байгууллагад нотлоход бэлэн”  гэж тайлбар өгч байв.

“Мон лаа” ХХК-ийн захирал Х.Энхсайхан нь Баянхонгор аймгийнх бөгөөд УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатартай ойр нөхөрлөж ирсэн нэгэн аж. Бизнесийн ажлаа УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатараар дамжуулан явуулдаг гэх мэдээлэл бий. Гол нь тэд Хөгжлийн банкнаас авсан зээлээ төлөөгүйн зэрэгцээ зориулалтын дагуу ашигласан эсэх нь ч эргэлзээтэй ноцтой зүйлүүд дуулдах болсон тул энэ чиглэлээр хуулийн байгууллага ч шалгалт хийж байгаа аж.

Улстөрчдөөс хамгийн шударга нь гэж өөрийгөө рекламдан үнэн нүүрээ нууж ирсэн УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар та “Мон лаа” ХХК-аар дамжуулан авсан 7.5 тэрбум төгрөгийн зээлээ эргүүлэн төлж, Хөгжлийн банкийг хохиролгүй болгоно уу.

https://news.mn/r/2819318/

Тавантолгойг Ж.Оджаргал гэх хүний өрийн барьцаанд тавихын тулд Н.Алтанхуяг гэх зөрүүд эрийг унагаасан болох нь өнгөрсөн намраас улам тодорхой болж, баримтууд ар араасаа гарч ирсэн билээ. Бас Дубайн гэрээ Н.Алтанхуягийг намнасны дараа зурагдсныг мартаж болохгүй. 

Өнөөдөр Л.Оюун-Эрдэнэ дээр түүх давтагдах гэж байна. Чингис хаан Үндэсний баялгийн санд стратегийн ордуудын 34-50 хувийг авах, Оюутолгой төслийн олон жил үргэлжилж буй татварын маргааны эцэслэн шийдвэрлэх, Онтре гоулд ХХК-ийн 34 хувийг Рио Тинто-Онтрегийн хамсал дангаар бус Засгийн газар оролцож эзэмших тухай гэсэн асуудлуудыг тавьсны улмаас гадаад, дотоодын улс төр бизнесийн хамсал “хөдөлж эхэлсэн” болох нь сүүлийн үед өрнөж байгаа үйл явдлуудаас тод ажиглагдаж байна. 

Н.Алтанхуяг огцорсныхоо дараа юу гэж хэлснийг сануулъя: “Өөрийнх нь харалган зорилго л бүтэж байх юм бол өрсөлдөгчдөө зохиомол хэрэгт унагаадаг, гүтгэн доромжилдог, нийгмийн шаар шавхруу болгох увайгүй үйлдлүүд хэвийн үзэгдэл мэт боллоо. Ялангуяа манай зарим улс төрчид энэ хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийг өмчилж, худалдаж авч, хөлслөн ажиллуулж, асар их хэмжээний ийм гүтгэлгийг орон даяар цацдаг боллоо” Яг энэ технологи одоо ажиллаж байгаа. Тэд эхлээд Н.Алтанхуягийн охины хэрэг гэж юм зохиогоод хүргэн Дэнзэнгийн хэрэг болгож өргөжүүлээд, Н.Алтанхуягийн ойрын хүмүүсийг шоронд хориод, эхнэрийг нь нисэх буудал дээр баривчлах гэж дайраад… дараа нь унагасан. Нэр хүндийг нь шороотой зуурсны эцэст унахад нь өмөөрөх сэтгэхүй үлдээгүй юм. 

Түүх давтагдах гэж байна. УИХ-ын гишүүд одоо хэн нэгний хатгаасаар биш улс орны эрх ашигт хөтлөгдөн сонголт хийх ёстой. Айсуй дэлхийн хямрал биднийг эвтэй байх, тогтвортой суухыг сануулж байгаа. Ийм чухал үед санал хураалтыг нууцаар авч хэрхэвч болохгүй. Ядаж л Н.Алтанхуягийнх шиг жаазалсан дүн үлдэх ёстой.