-Улсын Бага Хурал анхдугаар чуулганаа 1990 оны 9 дүгээр сарын 13-ны өдөр хуралдуулснаар Монгол Улсад байнгын ажиллагаатай парламент өндөр үүдээ нээж, эдүгээ Та бид үргэлжлэл нь болж, 36 дахь жилийнхээ түүхийг хамтдаа бичилцэж байна. Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, хүний эрх, эрх чөлөөний баталгаа болох ардчилсан парламентаа улам бэхжүүлж, төр төвтэй бус хүн төвтэй хууль баталж, ард түмний төрдөө итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх, эрх зүйн тогтолцоогоо илүү сайжруулах дараагийн сорилт бидний өмнө хүлээж байна. Энэ удаагийн намрын ээлжит чуулган Монгол Улсын эдийн засгийн тогтвортой байдал, ирэх оны хөгжлийн чиглэл, иргэдийн амьжиргааг дэмжих онц хариуцлагатай цаг үед эхэлж байна.  Ирэх 2027 онд геополитикийн зөрчил мөргөлдөөн үргэлжилж, улс орнуудын  эдийн засаг зогсонги байдалд орж, үнийн өсөлтөөс үүдэлтэй хямрал даамжирч болзошгүйг олон улсын байгууллагууд анхааруулж байна. Хэдийгээр гадаад орчин нөхцөл хүндрэлтэй байгаа ч манай улсын эдийн засгийн макро үзүүлэлтүүд өсөлттэй, олон улсын байгууллага, хөрөнгө оруулагчдын хүлээлт эерэг байгаа. Улсын Их Хурал өнгөрсөн хаврын чуулганаар баталсан татвар, нийгмийн даатгал, цалин хөлс, тэтгэвэр тэтгэмжийн реформ ирэх оны эхнээс нэг мөр хэрэгжиж эхэлнэ. Тухайлбал, татварын багц хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр 1.3 сая иргэний татварт өгдөг байсан 2 сая төгрөгийг өөрт нь үлдээж, 1.5 тэрбум хүртэл борлуулалтын орлоготой, жижиг дунд аж ахуйн нэгжийн татварын ачааллыг 1 хувь, 10 тэрбум хүртэл төгрөгийн борлуулалттай аж ахуйн нэгжийн татварыг 10-15 хувь болгож бууруулснаар иргэд, бизнес эрхлэгчдийн татварын ачаалал нийтдээ 1 их наяд орчим төгрөгөөр буурна.Энэ онд нүүрсний экспорт анх удаа 100 сая тонн, 2027 онд 110 сая тонн болж нийт экспорт 20 тэрбум ам.долларт хүрэх тооцоо гарсны зэрэгцээ гадаад валютын албан нөөц 8.4 тэрбум ам.долларт хүрлээ.Эдийн засгийн энэхүү өсөлтийг ард иргэдийн бодит орлого, амьжиргааг хамгаалах, ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, хувийн хэвшлийг дэмжихэд зарцуулах шаардлагатай байна.  Оюу толгойн ордыг ашиглаж эхэлснээс хойш арван долоон жилийн турш "энэ ордын өгөөжийг монгол хүн бүр хэзээ хүртэх вэ" гэсэн асуулт байнга хариултаа нэхэж ирсэн.Үе үеийн Улсын Их Хурал, Засгийн газрын тууштай зүтгэлийн үр дүнд  Монголчууд Оюу толгойн ордоос анх удаагаа ногдол ашиг хүртэх түүхэн боломж бүрдлээ. Энэхүү хэлэлцээрийг амжилттай хийж, Монголын ард түмэндээ баялгийн үр өгөөжийг авчирсан  Н.Учралын Засгийн газарт талархал илэрхийлье. Одоо харин Үндсэн хуульд заасан “Байгалийн баялгийн өгөөжийг одоо ба ирээдүй үеийн иргэн бүрд тэгш, шударга хүртээх” заалтыг амь оруулж, монголчууддаа хэрхэн, яаж хүргэх вэ гэдэг оновчтой шийдэл гаргах нь чухал байна. Монгол Улс байгалийн баялгийн өгөөж буюу Үндэсний баялгийн сангийнхаа хуваарилалтыг одоо үеийн иргэдэд тэгш, шударга хүртээж байна уу гэдгийг эргэн харж, оновчтой шийдвэрлэхэд парламентын манлайлал чухал гэж миний бие үзэж байна.

Энэ намрын чуулганаар иргэдийн дунд хамгийн их хүлээлт, урт дараалал үүсгэсэн орон сууцны ипотекийн хөтөлбөрийг шинэчлэн, хүн бүрд хүртээмжтэй бодлого хэрэгжүүлэх нь туйлын чухал байна. Үр дүнд нь ипотекийн зээл тойрсон авлигыг арилгаж, иргэдийнхээ цөхрөлийг эцэс болгож чадна. Өнөөдөр иргэдийн хамгийн их санаа зовниж буй нэг гол асуудал бол өвөлжилтийн бэлтгэл, эрчим хүчний найдвартай байдал. Эрчим хүчний салбарын доголдлыг гал унтраах байдлаар биш, үндэс сууриар нь шийдвэрлэх цаг болжээ. Юуны өмнө түлш шатахууны хангамжаа сайжруулж, газрын тос боловсруулах үйлдвэр, Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын бүтээн байгуулалтын ажлыг улам эрчимжүүлэхэд онцгой анхаарах шаардлагатай.

Миний бие Эрдэнэбүрэнгийн Усан цахилгаан станц барих асуудлыг 2012 оноос хойш ярьж, 2014 онд төслийн нэгжийг нь байгуулан, 2018 онд У.Хүрэлсүхийн Засгийн газар төслийн санхүүжилтийг шийдвэрлэснээр өнөөдөр бүтээн байгуулалтын ажил нь 40 хувьд хүрээд байна.Эрчим хүчний хангамж, аюулгүй байдал бол эдийн засгийн тусгаар тогтнолын суурь нь бөгөөд айл өрх бүр, аж ахуйн нэгж болгон, сум суурин газрууд эрчим хүчний тархмал эх үүсгүүрүүдтэй болсон цагт эрчим хүчний хараат бус байдал бодит болно.

Парламент бол ард түмний төлөөллийн дээд байгууллага учир иргэддээ үргэлж ээлтэй, нээлттэй байж, үгийг тань сонсож, дуу хоолойг тань төрийн бодлого шийдвэрт тусгадаг байх нь бидний хамгийн анхдагч бөгөөд эрхэм үүрэг юм. Парламентын батлах хууль, гаргах шийдвэр бүхэн ам ажлын зөрүүгүй, иргэн таны оролцоо, таны хяналт дор байх нь иргэдийнхээ төрд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлж, шударга ёс оршин тогтнох эрүүл хөрсийг бүрдүүлнэ.

Миний бие Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдсон эхний өдрөөсөө л хууль тогтоох дээд байгууллагыг илүү нээлттэй, иргэдэд ээлтэй, ил тод болгож, гишүүдийн ёс зүй, сахилга бат, хариуцлагыг эрс дээшлүүлэх зорилтыг тэргүүн зэрэгт тавин ажиллаж байна. 

          “Нээлттэй парламент” гэдэг нь зөвхөн индэр дээрээс тунхагладаг уриа лоозон, хоосон нэршил биш ээ. Энэ бол иргэн, төр хоёрыг холбосон итгэлцлийн амьд гүүр байх ёстой.

Энэ зарчмын хүрээнд 2026 оны 06 дугаар сарын 30-нд “Нээлттэй парламент” танхимаа албан ёсоор нээсэн. Өмнө нь иргэд Төрийн ордонд орж, сонгосон гишүүнтэйгээ уулзахын тулд шалган нэвтрүүлэх, зөвшөөрөл авах гээд шат дамжлага, хүндрэл бэрхшээлтэй нүүр тулдаг байв. Тэгвэл өнөөдөр иргэд маань өөрсдийн сонгосон төлөөлөлтэйгөө болон Улсын Их Хурлын Тамгын газрын мэргэжилтнүүдтэй ямар нэгэн саадгүй, чөлөөтэй уулздаг танхимтай боллоо.

Уг танхим нээгдсэнээс хойш Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ариунзаяа, С.Зулпхар, О.Саранчулуун, Б.Мөнхсоёл, Д.Энхтуяа, Х.Болормаа, Б.Баярбаатар, Б.Хэрлэн, М.Нарантуяа-Нара нарын гишүүд 300 орчим иргэнийг биечлэн хүлээн авч уулзжээ. Иргэдээ хүлээн авч үг саналыг нь сонсож, идэвхтэй ажилласан гишүүддээ талархал илэрхийлье ээ. Бид өнгөрсөн хаврын чуулганаар гишүүдийн ирц, санал хураалтын үр дүнг бүрэн цахимжуулж, олон нийтэд нээлттэй болгосон. Улсын Их Хурлын гишүүн хэзээ, хэдэн цагт ажилдаа ирсэн, хэн нь хоцорч, хэн нь тасалж эсвэл томилолттой байгааг, мөн хэрхэн санал өгснийг иргэд бодит цагийн горимоор шууд хянах боломжтой болсон.Түүнчлэн санал хураалтын оролцоо, хуулийн хувийн хэрэг, гишүүдийн тайлан, асуулт, асуулга, хяналтын сонсголын мэдээлэл зэрэг хуулийн хүрээнд ил байх бүхий л мэдээллийг иргэддээ нээлттэй болголоо.

Өнгөрсөн гурван сарын хугацаанд “И-Монгол” цахим хуудас дахь “Улсын Их Хурал таныг сонсож байна” цэсээр дамжуулан нийт 700 гаруй иргэнээс санал, хүсэлт ирсэн байна. Үүний дийлэнх нь зээлийн хар жагсаалт, орон сууцны болон цахим залилан, хуулийн хэрэгжилт, улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэж буй ажлуудын чанар, гүйцэтгэлийн талаар байсныг энд онцлон дурдах нь зүйтэй. 

Бид иргэдээ сонсоод өнгөрөх биш, ирүүлсэн санал, гомдол бүрийг шийдэж, бодитоор анхаарч ажиллах шаардлагатай. 

Иргэний хяналт бол парламентын ажлыг хүндрүүлэх ачаа биш, алдаагаа илрүүлж засах хамгаалалт юм.

Чуулганы завсарлагаанаар Улсын Их Хурлын гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааг идэвхтэй өрнүүлж Улсын Их Хурлын даргын хувиар гадаад албан ёсны айлчлалаа Люксембургийн Их Гүнт Улс, Бельгийн Хаант Улсад 24 жилийн дараа хийлээ. Энэхүү айлчлалын хүрээнд Монгол Улсын иргэдийн визийн нөхцөлийг хөнгөвчлөх, эрчим хүч, дэд бүтэц, хөдөө аж ахуйн салбарт нэг тэрбум хүртэлх евро болон ам.долларын санхүүжилт авах талаар бодит үр дүнд хүргэхээр тохиролцлоо.Мөн Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын Үндэсний Ассамблейн дарга 23 жилийн дараа Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийж, хоёр улсын парламент хоорондын харилцааг шинэ түвшинд хүргэлээ. 

Бид үзэл бодлоороо өрсөлдөж болно. Харин Монголын эрх ашгийн төлөө хэзээд нэгдэх учиртай бөгөөд ард түмэн Та биднээс өндөр ёс зүй, сахилга бат, хариуцлагыг нэхэж байна. Хурал чуулганаа таслахгүй, худал ярихгүй амласнаа хэрэгжүүлдэг, төрт ёс, түмэн олноо хүндэтгэдэг байхыг хүсэж байна.Тийм ч учраас Улсын Их Хурал хариуцлага, сахилга бат, ёс зүйг өөрөөсөө, гишүүдээсээ эхлүүлэх Улсын Их Хурлын тухай багц хуулиа энэ намрын чуулганаар хэлэлцэн батлахыг  хүлээж, бас шахаж шаардаж байгааг хэлэхэд илүүдэхгүй биз ээ.

Хойшлуулсан хуралдаан, шийдэгдээгүй асуудал бүрийн ард улс орны хөгжил хоцорч, айл өрхийн амьдралд тулгамдсан асуудлууд хүлээгдэж байгаа гэдгийг үргэлж санаж ажиллах ёстой. Иймд чуулганы болон байнгын хороодын хуралдааныг товлосон цагт нь эхлүүлж, хэлэлцэх ёстой асуудлаа хойш тавилгүй, цаг наргүй шийдвэрлэж ажиллахыг сануулъя аа. Бидний ажлын цаг бол хувь гишүүний бус иргэдийн төлөөх цаг гэж үзэн ажиллацгаая.Олон жил бугшсан намчирхал, талцлыг эцэс болгож, шударга ёсыг тогтоож, боловсрол, эрүүл мэнд, эдийн засаг, засаглалыг сайжруулах, шударга шүүхийг бэхжүүлэх, хүний эрхийн баталгааг хангахад чиглэсэн хуулиудаа нэн тэргүүнд эрэмбэлэн батлах ёстой.

Энэ намрын чуулганаар Орон сууцны залилангаас иргэдээ хамгаалах,  Төрийн худалдан авах ажиллагааны тухай, Нийтийн өмчийн тухай, Нийгмийн сүлжээнд хүүхдийн оролцоог зохицуулах, Эдийн засгийн тусгай бүсийн тухай, Ашигт малтмалын тухай, Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээний тухай, Тамхины хяналтын тухай, Дулаан хангамжийн тухай, Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих тухай, Төрийн албаны тухай хуулийн өөрчлөлт гэх мэт төслүүдийг хэлэлцэхээр тооцож эрэмбэлсэн. Бидний өмнө хийх ажил их, цаг хугацаа харин хязгаартай байна. 

Энэ намрын чуулганы бас нэгэн онцгой анхаарал хандуулах сэдэв бол хуулийн засаглал, шударга ёсыг тогтоох явдал юм.

Нийгмийн сүлжээнд ардчилал, шударга ёсыг уландаа гишгэж, хүний эрх, эрх чөлөөнд эрээ цээргүй халдах бусармаг үзэгдэл өдөр алгасалгүй цацагдаж, олон нийтийн сэтгэл зүйг айдас түгшүүрт автуулж, хагалан талцуулж байгаад Засгийн газар онцгой анхаарч, Үндсэн хуулиар хүлээсэн гэмт хэрэгтэй тэмцэх чиг үүргээ хэлбэрэлтгүй хэрэгжүүлэхийг сануулъя.

Засгийн газар Хууль бус хөрөнгө хураах хуулийг 9 дүгээр сарын 1-ний дотор Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлнэ гэсэн боловч өнөө хэр өргөн бариагүй байна. Энэхүү хуулийн төслийг Улсын Их Хурал хүлээн авсан даруйдаа хэлэлцэнэ гэсэн миний байр суурь хэвээрээ байгаа.

Энэхүү танхимд олон намын, олон байр суурь бий. Улсын Их Хурлын даргын хувьд би аль нэг намын бус, нийтийн эрх ашигт нийцсэн зөв санал, санаачилга бүрийг нам харгалзахгүй, хүн ялгахгүй дэмжин ажиллах болно. Гагцхүү хэлэлцэж, баталсан шийдвэр бүхэн айл өрхийн орлогыг нэмэгдүүлэх, бараа бүтээгдэхүүний үнийг тогтворжуулах, боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг сайжруулах, хувийн хэвшлээ дэмжихэд чиглэх ёстой.

Бид олон хууль батлах нь чухал биш, харин ард түмний амьдралд хэрэгтэй, хийдэлгүй, чанартай хууль баталж, баталсан хуулиа заавал хэрэгжүүлдэг байхад анхаарал хандуулж ажиллацгаая. 

Эдийн засгийн тусгаар тогтнол, хөгжлийн тулгуур баганаа тэгшитгэн засаж, иргэний оролцоо, хяналттай төрийг цогцлоох үүрэг хүлээсэн Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны намрын ээлжит чуулган нээснийг мэдэгдье.

Тэгвэл хатгагч гэж хэн бэ. Яавал хатгагч болдог талаар УИХ-ын Тамгын газрын дэд дарга, хуульч Г.Эрдэнэбат “Өдрийн сонин”-ы 2026 оны тавдугаар сарын 16-ны өдрийн дугаарт тайлбарлаж ярьжээ. Энэ эрхэм Монгол Улсын орлогч прокурор байсан гэдгийг та бид мэдэх билээ. Тэрбээр хэлэхдээ “Энэ хэрэг эргэлзээ төрүүлж байна. Маргаан мэтгэлцээнтэй хийж байж үнэн мөнийг нь тогтоох нь зөв” гэсэн байр суурь илэрхийлсэн юм. Хуульч Г.Эрдэнэбат ярихдаа хатгагч гэдэг нь: “Одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж буй Эрүүгийн хуулийн 3.4 дүгээр зүйлд гэмт хэргийн хатгагч гэдгийг тодорхойлж, хуульчилсан. Хатгагч гэдэг нь тухайлан хэн нэгэн хүнийг санаатай гэмт хэрэг үйлдэхэд зориуд хүргэсэн хүнийг хэлнэ.

Энэ нь зөвхөн гэмт хэрэг үйлдэх санааг хэн нэгэнд хэлээд өгч байгаа үйлдэл огт биш. Тухайн хүнийг гэмт хэрэг үйлдэхэд хүргэхүйц санаа бодол төрүүлэх, уриалах хүсэх, гуйх, ятгах, ямар нэг зүйл амлах, зөвлөгөө өгөх, итгүүлэх, заналхийлэх, хүч хэрэглэх, хуурч мэхлэх зэрэг аргыг хэрэглэсэн этгээдийг хэлж байгаа юм.

Харин энэ зүйлээр буруутгахдаа гэмт хэрэг үйлдэхэд ямар арга хэлбэрээр татан оруулсан бэ гэдгийг тогтоох ёстой ба тухайн хатгасан этгээдийн үйлдлээс хамаарч гэмт хэрэг үйлдэхээс өөр аргагүй байдалд орсон нөхцөл байдал тогтоогдвол гэмт хэргийн хатгагч гэж үздэг. Энэ тодорхойлолт нь тухайн хүний үг, үйлдэл шууд гэмт хэрэг үйлдэх шийдвэрийг бий болгосон байхыг шаардана.

Гэвч дээрх хэрэгт ашиглагдсан нотолгооны бүтэц нь гол төлөв шууд бус шинжтэй байна. Хамаарал бүхий этгээдийн бизнесийн холбоо, улс төрийн албан тушаал, гэрчүүдийн “сонссон”, “ойлгосон” шинжтэй мөн хэвлэл мэдээллийн мэдээлэл зэрэг нь шүүхийн дүгнэлтийн суурь болсон нь харагддаг. Харин Эрүүгийн эрх зүйн суурь зарчмаар бол гэм бурууг “эргэлзээгүй нотлогдсон байх” түвшинд хүргэх шаардлагатай бөгөөд зөвхөн нөхцөл байдлын давхцал дээр тулгуурласан дүгнэлт хангалттай эсэх нь эргэлзээтэй асуудал юм” гэжээ. Энэ бүгдээс харахад иргэн З.Энхболдыг яллахдаа “Эргэлзээгүй,нотлогдсон байх” түвшинд биш хэн нэгний “захиалгаар” шүүж шийдвэр гаргасан мэт харагдаж байна. З.Энхболд хэлэхдээ “Би Б.Энх-Амгаланг танихгүй, утсаар ярьж байгаагүй, мессэж ч бичиж үзээгүй” гэж удаа дараа мэдэгдэж байв. Танихгүй, дээрээс нь хоорондоо ярьж ч үзээгүй хүмүүс яаж гэмт хэргийг хатгаж, гэмт хэрэг үйлдүүлэх билээ. Тийм учраас л З.Энхболдыг “хатгагч” гэж үзэж ял өгсөн нь эргэлзээ төрүүлж байна гээд байгаа юм. Шударга энэрэнгүй шүүх гэж бид хэзээнээс ярьсаар ирсэн. З.Энхболдыг шударгаар шүүж цагаатгах байх гэсэн хүлээлт нийгэмд үүсээд байна. “Нэг үхрийн эврийг цохивол мянган үхрийн эвэр доргино” гэж зүгээр ч нэг хэлээгүй байх. Шүүх шударга захиалгагүй байвал ард олны итгэл сэргэхэд тун хэрэгтэй сэн.

 

-Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан УИХ-ын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар Их хурлын гишүүнийг эгүүлэн татах дөрвөн үндэслэл бүхий хуулийн төсөл орж ирсэн. Сүүлийн хоёр долоо хоногийн хугацаанд энэ хууль олны анхаарлын төвд байна. Энэхүү хуулийн төслийг уг гарал үүслийг нь намын маргаан, ялангуяа МАН дотор гарсан хагарлаас үүдэж оруулж ирсэн болов уу гэж хардахаар харагдаж байгаа юм.

-МАН-ын Бага хурлын үеэр өргөн баригдсан хуулийн төсөл. Тэгэхээр МАН хэдийгээр социал демократ үзэл баримтлалтай гэж байгаа боловч босоо тогтолцоотой, коммунист намын үндсэн бүтэц нь хэвэндээ байна гэж би хараад байгаа. Намаасаа хөөдөг, дотоод ардчилалтай гэдэг ч гишүүдээ албан тушаалаас нь буулгаж, нэр дэвших эрхгүй болгох гээд үе шаттай арга хэмжээ авдаг. Хуулийн төсөлд дөрвөн үндэслэл байгаа.

Шүүхээр гэм буруутай нь тогтоогдсон бол, ёс зүйн зөрчил гаргавал, намын жагсаалтын гишүүдийг нам нь татдаг байх, ирц хангалтгүй бол гэж оруулж ирсэн. Миний хувьд шүүхээр гэм буруутай нь тогтоогдсон бол гэдэгтэй санал нэг байгаа.

-Тийм, үүнтэй бол маргаад байх юм байхгүй. Харин бусад их субьектив шинжтэй.

Парламент бол өөрөө мэтгэлцээний талбар. Олон намын төлөөлөл, олон ургалч үзэлтэй хүмүүс мэтгэлцэж байж зөв шийдвэр гаргана л гэж үздэг засаглалын хэлбэр. Ер нь ёс зүйн алдаа гэдгийг хэмжих нэгж байхгүй. Парламентад дураараа ярьдаг нь ч байх л ёстой. Харин бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэсэн тохиолдолд эгүүлэн татах хэмжээнд биш, хариуцлага хүлээлгэх өөр механизм байж болно. Торгодог, үг хэлэх эрхийг нь хязгаарлах гээд аргууд байхад болохгүй юмгүй. Мөн ирцийн асуудал байна. Зарим оронд ийм туршлага байдаг. Харин миний бодлоор шалтгаануудыг нь сонсох ёстой. Дээрээс нь чуулгандаа суухгүй, төлөөлөх үүргээ хэрэгжүүлээгүй гэж үзвэл сонгуулиар л ард түмэн хариуцлагыг нь хүлээлгэх ёстой юм. Гэтэл яваандаа хоцрохоор нь эгүүлэн татах ч гэдэг юм уу, аль болох дарангуйллын арга зам руу орчих магадлалтай. Үндсэн хуулиар хүмүүс сонгох болон сонгогдох эрхтэй. Олонхын бүлэг, парламент яриад л тойргийн сонгогчдын сонгох эрхийг шууд хязгаарлачихаж болохгүй. Энэ нь өөрөө Үндсэн хуулийн зөрчилтэй гэж харж байгаа. Нам өөрөө эгүүлэн татна гэдэг ч ялгаагүй. Том намын гишүүнчлэл их, дэд бүтэц нь том учраас ийм шийдвэр гаргачихлаа гэж бодъё. Харин жижиг намуудын хувьд тийм биш. Тийм болохоор бодлого болон лидерээ дагаж, ард түмнээ санал авч, жагсаалтаар гишүүд нь орж ирж байгаа. ИЗНН, ХҮН нам, манай Үндэсний эвсэл гээд бүгд ийм.

-Ард түмний сонголтыг Үндсэн хуулиар баталгаажуулчихсан байхгүй юу. Тийм байтал аль нэгийн намын дарга, удирдлага иргэд сонгогчдын энэ сонголтыг үгүй хийдэг болчихвол буруу тогтолцоо л болно. Өөрөөр хэлбэл, дөрвөн үндэслэлийнх нь гурав нь Үндсэн хуулийн зөрчилтэй байх магадлалтай л гэж би хараад байгаа.

-Шинэ ардчилсан Үндсэн хуулиар бол шүүх засаглал, гүйцэтгэх засаглал, парламент гээд эрх мэдлийг тэнцүү гурав хуваасан. Тэгвэл Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, УИХ-ын гишүүн гэсэн гурван субьект хууль санаачлах эрхтэй. Тийм болохоор өнөөдрийн хуулиараа ЕТГ-аас Ерөнхийлөгчөө төлөөлөөд хууль санаачлах эрх нь байгаа. Гэхдээ ёс зүйн хувьд парламентын үйл ажиллагаанд Ерөнхийлөгчийн институцээс санаачилга гаргаж орж ирж байна гэдэг нь өөрөө айхтар зүйл болж байгаа юм. Ингэх юм бол яваандаа эргээд парламент нь шүүгч нарыг томилох эрхийг нь Ерөнхийлөгчөөс авъя гэвэл яах вэ. Олонхоороо хууль батлаад л шийдчихнэ. Энэ бол том хагарлын эхлэлийг тавих, маргааныг бий болгох алхам болчих магадлалтай.

-Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах эрх нь парламентад л байгаа. Харин Ерөнхийлөгчид ийм эрх байхгүй. Ерөнхийлөгч өнөөдөр хүчин төгөлдөр байгаа хуулийн хүрээнд өргөн барьсан. Хэрхэхийг өнөөгийн 126 гишүүн л шийдэж таарах гээд байна.

-Би өөрийнхөө л бодлыг хэлье. Нэгдүгээрт, нөлөөллийн ажил ойлгомжтой, хийгдэж таарах байх. Өргөн барьсан хуулийн төслөө унагахыг боддог институци гэж байхгүй. Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, гишүүд гээд ялгаагүй. Аль болохоор хуулиа батлуулах гэж, лоббидох гэж энэ 126 гишүүнтэй ажиллах нь эрүүл үзэгдэл. Өмнө нь байсан, цаашдаа ч байна. Хууль санаачлагч өөрийнхөө хуулийг батлуулах гэж эрмэлзэх, бусдыг ухуулах нь зөв. Гэхдээ хуулиас давсан байдлаар нөлөөлөл үзүүлэх нь буруу. Жишээлбэл, Эрүүгийн хэрэг тулгах ч юм уу, намын сонгуульт албанаас нь буулгах ч юм уу байдлаар нөлөөлөл үзүүлэх нь хууль зөрчсөн үйлдэл болно.

-Энэ хууль чуулганы хуралдаанаар батлагдчихвал нэлээд олон гишүүн Ерөнхийлөгчийн болон намын институциэс хараат болно гэсэн үг. Хамгийн эхлээд намын жагсаалтаар орж ирсэн гишүүд хараат болно. Дараа нь хурлаа тасалдаг, ёс зүйн алдаа гаргадаг нөхдүүд олонхын бүлгийн гарт орно. Санаандгүй бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэнгүүт ёс зүйн алдаа гаргалаа гэж үзээд Ёс зүйн дэд хороо хэлэлцэнэ. Энэ дэд хорооны олонх нь МАН-аас байж таарна. Ингээд УИХ руу орж ирэхэд МАН мөн л олонх байгаа. Тэгэхээр жижиг намын төлөөллүүд татагдаж болно. Иймэрхүү үйл ажиллагаанууд явагдаж эхлэх байх.

-Тийм, тэгээд жагсаалтаар сонгогдсон МАН-ын гишүүнд одоо байгаа удирдлагынхаа нөлөөлөлд орж эхэлнэ. Үгэнд нь орохгүй байгаа гишүүдээ дарж авна гэсэн зүйлс л эхний ээлжинд явах байх гэж бодож байна.

Оюутолгойн зээлийн хүүг бууруулах боломжтой байсан өмнөх хугацаа нь 2018 он. Тухайн үед Г.Занданшатар ЗГХЭГ-ын даргаар ажиллаж байв. “Рио”-гийн талтай идэвхтэй уулзаж, хэлэлцэж байсан ч үр дүнд хүрээгүй. 2018.10.10-нд “Оюутолгойн гэрээг ашигтай болгох таван чиглэлд тохиролцоонд хүрлээ” хэмээн Г.Занданшатар ЗГХЭГ-ын дарга байхдаа мэдээлсэн ч яагаад ч юм хэлэлцээр үр дүнд хүрээгүй. 2018 онд Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг шалгах ажлын хэсгийн ахлагчаар ажиллаж байсан УИХ-ын гишүүн О.Баасанхүү “Г.Занданшатар ажлын хэсгийн өмнүүр орж, ‘Рио Тинто’-той очиж уулзаад, сөгдөж мөргөөд яваад байна” гэж мэдэгдэж байв. Мөн гишүүд “Рио Тинто” Засгийн газарт шахалт үзүүлээд эхэлсэн” гэж ч удаа дараа мэдэгдсэн байдаг. Түүнээс хойш 7 жилийн турш бид зээлийн хүүгээ тооцуулсаар ирлээ. 

Оюутолгойн зээлийн хүүг бууруулах боломжит 7 жилийн хугацаа бүрд Г.Занданшатар Засгийн газрын чухал албан тушаал хашиж таардаг нь ч сонин. Саяхан болсон нээлттэй сонсголын үеэр УИХ-ын гишүүн Э.Болормаа “2018 онд зээлийн хүүг бууруулах хэлэлцээр хийж чадаагүй, эс үйлдэхүй гаргасан хүмүүст яагаад хариуцлага хүлээлгээгүй”-г хөндсөн удаатай. Монголчууд хүртэх ёстой ашиг авах хугацаа ийнхүү хойшилсонд яагаад хариуцлага яригдахгүй байна вэ?

УИХ-аас 1992 онд Үндсэн хуулийг баталж, тэр жилийнхээс хойш УИХ-ын есөн сонгуулийн ард гарсан. Мөн, 1993 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн найман сонгуулийг явуулсан байна. 

Энэ хоёр сонгууль циклээрээ эхлээд УИХ-ын сонгууль, дараа жил нь Ерөнхийлөгчийн сонгууль болдог байсан. Харин Үндсэн хуулийн 2019 оны өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн бүрэн эрхийг зургаан жилийн хугацаатай болгосноор анх удаа УИХ-ын 2028 оны сонгуулийн өмнөх жил Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байна. 

Ерөнхийдөө, УИХ-ын сонгуульд ялсан нам нь Ерөнхийлөгчийн сонгуульд амжилт гаргах магадлалтай ч манай нөхцөлд сөрөг хүчнээс голдуу сонгогддог талтай. УИХ-ын 1992 оны сонгуулиар тухайн үеийн МАХН 76 суудлын 70-ыг авч үнэмлэхүй ялада байсан. Ерөнхийлөгчийн 1993 оны сонгуулиар МҮАН, МСДН-ын эвслээс нэр дэвшсэн П.Очирбат ялсан. 

УИХ-ын 1996 оны сонгуулиар МҮАН, МСДН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 50 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 1997 оны сонгуулиар МАХН-аас нэр дэвшсэн Н.Багабанди ялсан. УИХ-ын 2000 оны сонгуулиар МАХН 72 суудал авч ялаад, дараа жил нь Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар намынх нь Н.Багабанди хоёр дахь удаагаа ялсан. УИХ-ын 2004 оны сонгуульд МАХН 36 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 2005 оны сонгуулиар МАХН-аас нэр дэвшсэн Н.Энхбаяр ялалт байгуулсан. УИХ-ын 2008 оны сонгуульд МАХН 45 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 2009 оны сонгуульд АН-ын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж ялалт байгуулсан. УИХ-ын 2012 оны сонгуульд АН 34 суудлаар ялж, дараа жил нь тус намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж хоёр дахь удаагаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. УИХ-ын 2016 оны сонгуульд МАН 65 суудлаар үнэмлэхүй ялж, Ерөнхийлөгчийн 2017 оны сонгуульд АН-ын нэр дэвшигч Х.Баттулга ялсан. УИХ-ын 2020 оны сонгуульд МАН 62 суудал авч мөн л үнэмлэхүй ялсан. Ерөнхийлөгчийн 2021 оны сонгуулиар тус намын нэр дэвшигч У.Хүрэлсүх олонхын санал авч ялалт байгуулсан. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа 2027 онд дуусгавар болно. Түүний дараа жил УИХ-ын сонгуультай. Тэгвэл, өдгөө “…Ерөнхийлөгчийн 2027 оны сонгуульд том намуудаас хэн хэн нэр дэвших вэ” гэдэг таавар улс төрийн хүрээнд газар авч байна. Энэ сонгуулийг сонирхож буй кандидатууд ч бэлтгэлээ базаагаад эхэлсэн тухай яригдаад уналаа. Юутай ч, АН-аас урьд нь яригдаад байсан олон нэр дэвшигчээс одоогоор УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг, Лу.Гантөмөр нар “…2027 онд үзвэл үзье” гэж шийдэл гаргаад байгаа гэх мэдээлэл байна. Түүнээс гадна, АН-ын даргаар сонгогдсон О.Цогтгэрэлийн өмнө хашиж байсан, одоо “давхар дээл” болгочихоод байгаа УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргын албан тушаалд ойрын үед өөр гишүүн сонгогдохоор болжээ. Саяхан “…МАН-ын дарга Н.Учрал УИХ-ын дарга болсон учир АН-ын дарга О.Цогтгэрэл УИХ дахь бүлгийн дарга хэвээрээ үлдэхээр болжээ” гэсэн мэдээлэл тарсан. Харин тус намынхан ярилцаад АН-ын дарга, УИХ дахь бүлгийн дарга хоёрыг нэг хүнд байх нь зохимжгүй гэж үзсэн бололтой. Цаашлаад, УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргад УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин Ж.Батсуурь хоёр нэр дэвшиж өрсөлдөж магадгүй юм байна. Түүнчлэн АН-ын генсекийн албан тушаалд тун удахгүй сэлгээ орж мэдэхээр сонсогдлоо. Уг албан тушаалд нэлээд хэдийнээс нэр нь дуулдсан улс төрийн нэлээд туршлагатай улстөрчийг томилохоор тохирсон байна.  

-УИХ-аас Ерөнхий сайдыг томилдог. Ерөнхий сайд сайд нараа Ерөнхийлөгчид танилцуулж, дараа нь УИХ-д танилцуулаад танхимаа бүрдүүлдэг. Энэ бол Үндсэн хуулиар Ерөнхий сайдад олгосон бүрэн эрх нь. Гэтэл Сангийн сайд нь Боловсролын сайдаа хажуудаа суулгаж байгаад багшийн цалинг их мэтээр худлаа зарладаг. Энэ нь өөрөө засгийнхаа эсрэг зүйлийг гал болгох хэмжээний асуудал болж байна. Дээрээс нь намрын намарт шатахууны асуудал үүсч л байдаг мэт, тэрийгээ иргэдээс боллоо гэж ярьж байгаа нь харамсалтай. Бүр шатахууны хомсдолыг үнэнээр нь сурвалжилсан хэвлэл мэдээллийг хуулийн байгууллагаар айлгах санаатай. Энэ хүхэртийн хөндий болсон хотод түгжирсэн ч гэсэн ажил, амьдралаа төлөвлөөд амьдрах гэхээр коммунистууд ингээд иргэдээ улам доромжлоод, юу ч гэж худлаа ярьж болох юм шиг хазааргүй морь шиг зүтгээд байна.

-Тэгээд хэвийн болсон зүйл нь хаана байна. Одоо хэвийн олголттой боллоо гээд өдөр болгон юу ч болоогүй мэт хоосон инээж байгаад худлаа ярьдаг сайдтай байж хэрхэвч таарахгүй. Бид ардчилсан парламенттай улсад амьдарч байна. Бурхан залсан биш, болохгүй байгаа сайд нарыг өдөр болгон сольсон ч яадаг юм.

Европоор дүүрэн яаж засгаа огцруулж, сольж болдгийг харуулж буйг харж байгаа биз дээ. Машин лизингээр авахдаа энэ коммунистуудаас зөвшөөрөл авна гэж тэнэг юм ярьсан. Одоо бензин олдохгүй байна гэж хэлсэн хэвлэлийг хуулийнхнаар далайлгаж айлгах юм гэнэ. Битгий давар. Одоо ажлаа өг, эдгээр сайд нар. МАН энэ парламентад 68 гишүүнтэй. 100 жилийн түүхтэй коммунист нам биз дээ. Одоо ажлаа хийж чадахгүй байгаа сайд нараа буулгаад дараагийн сайд нь ажил хий. Попролгүй, туршилт хийхгүй ажил хий.

-Цалин нэм гэж шаардаж байгаа шаардлагыг бүрэн дэмжиж байгаа. Монгол бол цалингаа нэмж чадахгүй ядуу хоосон улс биш. МАН-ын цагаан байраар дүүрэн авлигачид сууж байна. Улс төрд хоосон орж ирсэн цагаас нь өнөөдөр ямаршуу амьдарч байгаа бүх албан тушаалтнуудаа шалгахад цалингийн нэмэгдлийг дэлхийн дундаж түвшинд хүргэх бүрэн боломж бий.

-АТГ ажлаа хийхгүй байна. 180 орноос 114-т Монгол Улс явж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, 100 хувийн үнэлгээнээс 30 хувь буюу “F” ч авч чадахгүй нойлын ногоон тэг гэдэг шиг авлигадаа идэгдсэн орон болсон байна. Дээрээс нь манайд өөрөө төрөөс төрсөн тэрбумтан, араас нь ах дүүс нь тэрбумтан. Одоо бүр үеэл хаяалаараа төрөөс шимэгчлэн тэрбумтан болсон арми байна. Энэ бүгдийг Авлигатай тэмцэх газар шалгаач. Иргэд энийг л хүсч байгаа.

-МАН-ын 300 мянган гишүүн, дэмжигчид нь хүртэл энэ шударга бус байдлыг үзэн ядаж, өөрсдөө өөрсдийнх нь үр хүүхэд энэ нийгмийн золиос болж байгаагаа анзаарч байгаа байх. 2016 оноос 2024 он болтол үнэмлэхүй олонх хяналтгүй байсны гор одоо хоёр хуваагдаад нүүрсчин авлигачин мөн биш гэж хэрэлдээд сууж байгааг харж байна.

-Цалин нэмэх боломж олон байгаа. Энэхүү боломжуудын нэг нь энэ олон төрийн өмчит аж ахуйн нэгжээ хувьчлаад цалингаа нэм, хөрөнгө оруулалтаа ч нэм. Засаг ч илүү ачаанаасаа сална. Жишээ нь, Төрийн банк. Төр арилжааны банкуудтай өрсөлдөж яах гэж байгаа юм бэ. Учир нь МАН-ын хамаарал бүхий цүнхчид, дарга нарын үеэл, хаяал битүү шимэгчлэн тэнд сууж байна. “Хийх хүнд арга нь олдоно, хийхгүй хүнд шалтаг олдоно” гэгчээр зүгээр суугаа сайд нар ажлаа хийж чаддагт нь өг. Хийхгүй гээд шалтаг тоочоод худлаа хэлээд, ичихгүй ширэн нүүрлээд байгаа сайд нарыг цөөнхийн, хяналт тавих гишүүд бид яах ч гэж аргадах юм. Ажлаа хийтэл нь солиод байх хэрэгтэй.

Тэрээр "Эрүүл мэндийн салбарын эмч, багш нар Монгол Улсын дундаж давхаргаас доош орчихсон байгааг өнгөрсөн долоо хоногт Ерөнхий сайдад танилцуулсан.  

АН-ын бүлэг өнөөдөр ээлжит бусаар хуралдлаа. Бид зарчмын хувьд мэдэгдэл гаргахаар болсон.

Нэгдүгээрт, АН-ын бүлэг Үндсэн хуулиа дээдлэн ажиллана.

Хоёрдугаарт, 10 дугаар сарын 22-нд гарсан Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрч, биелүүлж ажиллах нь зүйтэй гэсэн зарчмын байр суурьтай байгаа" гэв.